Relatório de Tradução (com Análise Morfológica): Prólogo das Quaestiones Evangeliorum de Agostinho de Hipona

Plinio Marcos Tsai1

Para referência – ABNT (formato on‑line)

TSAI, Plínio Marcos. Relatório de Tradução (com analise morfológica): Prólogo das Quaestiones Evangeliorum de Agostinho de Hipona. Plínio Marcos Tsai, São Paulo, 2026. Disponível em: https://pliniotsai.buda.org.br/ei3-prologo-das-quaestiones-evangeliorum-de-agostinho-de-hipona/. Acesso em: (mês da pesquisa) 2026.

 

 

Introdução

O presente relatório oferece uma tradução comentada do prólogo da Questões sobre os Evangelhos de Agostinho, aplicando a equivalência formal. O objetivo é fornecer a estudantes pesquisadores uma ferramenta para reconstituir a arquitetura gramatical do texto latino sem recorrer ao original.

Metodologia

Para cada frase:

  1. Segmentação das palavras (seguindo a ortografia do Corpus Christianorum).

  2. Análise morfológica individual: para nomes (substantivos, adjetivos, pronomes) – declinação, caso, número, gênero; para verbos – conjugação, tempo, modo, voz, pessoa, número; para partículas invariáveis – classificação (preposição, conjunção, advérbio, interjeição).

  3. Identificação de relações sintáticas (concordância, regência).

  4. Tradução por equivalência formal – palavra por palavra sempre que possível, respeitando inversões.

  5. Comentários sobre pontos de ambiguidade ou escolha formal.

A análise morfológica é apresentada em formato de lista/tabela por palavra, com abreviações padronizadas:

Abreviaturas morfológicas utilizadas:

  • nom. = nominativo, gen. = genitivo, dat. = dativo, acus. = acusativo, ablat. = ablativo

  • masc. = masculino, fem. = feminino, neut. = neutro

  • sing. = singular, pl. = plural

  • pres. = presente, imperf. = imperfeito, perf. = perfeito, mais-que-perf. = mais-que-perfeito

  • ind. = indicativo, subj. = subjuntivo, at. = ativo, pass. = passivo

  • conj. = conjugação, decl. = declinação

  • 1ª/2ª/3ª pess. = primeira, segunda, terceira pessoa

3. Análise Frase por Frase (com Morfologia)

Frase 1

Texto latino:

Hoc opus non ita scriptum est, ac si Evangelium exponendum ex ordine susceptum esset a nobis, sed pro arbitrio et tempore consulentis cum quo legebatur, si quid ei videbatur obscurum.

Análise morfológica detalhada:

Palavra

Classe / Flexão

Tradução literal

Hoc

Pronome demonstrativo (hic, haec, hoc) – nom. neut. sing.

“Esta” (coisa)

opus

Substantivo 3ª decl. – nom. neut. sing.

“obra”

non

Advérbio de negação

“não”

ita

Advérbio demonstrativo de modo

“assim”

scriptum

Particípio perfeito (scribo, 3ª conj.) – nom. neut. sing. (passivo)

“escrita”

est

Verbo sum (irreg.) – pres. ind. at. 3ª sing.

“é / foi” (perfecto passivo)

ac

Conjunção comparativa (= atque)

“como”

si

Conjunção condicional

“se”

Evangelium

Substantivo 2ª decl. – acus. neut. sing.

“o Evangelho”

exponendum

Gerundivo (expono, 3ª conj.) – acus. neut. sing. (concorda com Evangelium)

“a ser exposto”

ex

Preposição que rege ablativo

“por” / “a partir de”

ordine

Substantivo 3ª decl. – ablat. masc. sing.

“ordem”

susceptum

Particípio perfeito (suscipio, 3ª conj. -io) – nom. neut. sing. (passivo)

“empreendido”

esset

Verbo sum – imperf. subj. at. 3ª sing.

“fosse / tivesse sido”

*a* (ab)

Preposição que rege ablativo (agente)

“por”

nobis

Pronome pessoal – ablat. plural (1ª pess.)

“nós”

sed

Conjunção adversativa

“mas”

pro

Preposição que rege ablativo (medida, conformidade)

“conforme”

arbitrio

Substantivo 2ª decl. – ablat. neut. sing.

“arbítrio / juízo”

et

Conjunção copulativa

“e”

tempore

Substantivo 3ª decl. – ablat. neut. sing.

“tempo”

consulentis

Particípio presente (consulo, 3ª conj.) – gen. masc./fem./neut. sing.

“do que consulta / do consulente”

cum

Preposição que rege ablativo (companhia)

“com”

quo

Pronome relativo (qui, quae, quod) – ablat. masc. sing. (refere-se a consulentis)

“o qual”

legebatur

Verbo lego (3ª conj.) – imperf. ind. pass. 3ª sing.

“era lida”

si

Conjunção condicional

“se”

quid

Pronome indefinido (quis, quid) – nom./acus. neut. sing.

“alguma coisa”

ei

Pronome pessoal/demonstrativo (is, ea, id) – dat. masc. sing.

“para ele” / “por ele”

videbatur

Verbo video (2ª conj.) – imperf. ind. pass. 3ª sing. (pessoal: “era visto”)

“parecia” (sentido depoente)

obscurum

Adjetivo 1ª/2ª classe – nom. neut. sing.

“obscuro”

Tradução formal proposta (equivalência palavra por palavra):

Esta obra não assim foi escrita como se o Evangelho a ser exposto por ordem tivesse sido empreendido por nós, mas conforme o arbítrio e o tempo do que consulta, com o qual era lida, se alguma coisa lhe parecia obscura.

Versão de Jose Cosgaya Garcia, OSA.:

Mi intención al redactar esta obra no ha sido hacer un comentario sistemático del evangelio, sino exponer, según voluntad y tiempo de la persona que me consultaba y en cuya compañía lo leía, lo que le parecía oscuro, si tal era el caso. (San Agustín, 2003)

Comentário morfológico-sintático:

  • O particípio perfecto scriptum est constrói o perfecto passivo perifrástico.

  • Ac si introduz uma comparação hipotética (irreal).

  • Exponendum (gerundivo) indica obrigação/destinação sem verbo auxiliar – mantivemos “a ser exposto”.

  • O ablativo ex ordine foi vertido “por ordem”.

  • O pronome relativo quo (masc. ablat.) concorda com o antecedente consulentis (gen. masc.), regido pela preposição cum.

Frase 2

Texto latino:

Ideoque multa et fortassis obscuriora praetermissa sunt, quia iam ea noverat, qui ea quae nondum noverat inquirebat, nec teneri volebat festinationem suam in his quae ante iam sic acceperat, ut etiam assiduitate audiendi atque tractandi memoriae stabiliter firmeque mandaret.

Análise morfológica:

Palavra

Classe / Flexão

Tradução literal

Ideoque

Advérbio (ideo + que) – conclusivo

“E por isso”

multa

Adjetivo neutro pl. (multi, -ae, -a) – nom. neut. pl.

“muitas coisas”

et

Conjunção copulativa / advérbio enfático

“e” / “também”

fortassis

Advérbio (= fortasse)

“talvez”

obscuriora

Adjetivo comparativo (obscurus) – nom. neut. pl.

“mais obscuras”

praetermissa

Particípio perf. (praetermitto, 3ª conj.) – nom. neut. pl. (pass.)

“omitidas”

sunt

Verb. sum – pres. ind. at. 3ª pl.

“são / foram”

quia

Conjunção causal

“porque”

iam

Advérbio de tempo

“já”

ea

Pronome demonstrativo (is, ea, id) – acus. neut. pl.

“aquilo” / “essas coisas”

noverat

Verb. nosco (3ª conj.) – mais-que-perf. ind. at. 3ª sing. (perf. com valor de presente? Mas aqui mais-que)

“conhecia”

qui

Pron. relativo – nom. masc. sing.

“o qual”

ea

Acus. neut. pl. (objeto direto de inquirebat)

“aquilo que”

quae

Pron. relativo – acus. neut. pl.

“que”

nondum

Advérbio de tempo negativo

“ainda não”

noverat

Mesmo verbo – mais-que-perf. ind. at. 3ª sing.

“conhecia”

inquirebat

Verb. inquiro (3ª conj. -io) – imperf. ind. at. 3ª sing.

“investigava”

nec

Conjunção negativa (= et non) / neque

“e não” / “nem”

teneri

Verb. teneo (2ª conj.) – infinitivo pres. pass.

“ser detido”

volebat

Verb. volo (irreg.) – imperf. ind. at. 3ª sing.

“queria”

festinationem

Substantivo 3ª decl. – acus. fem. sing.

“a pressa”

suam

Pron. possessivo (reflexivo 3ª pess.) – acus. fem. sing.

“sua”

in

Preposição (rege ablativo – lugar)

“em”

his

Pron. demonstrativo (hic) – ablat. neut. pl.

“naquelas coisas que”

quae

Pron. relativo – acus. neut. pl.

“que”

ante

Advérbio de tempo

“antes”

iam

Advérbio

“já”

sic

Advérbio de modo

“assim”

acceperat

Verb. accipio (3ª conj. -io) – mais-que-perf. ind. at. 3ª sing.

“recebera / aprendera”

ut

Conjunção consecutiva / final

“de modo que”

etiam

Advérbio de inclusão

“também”

assiduitate

Substantivo 5ª decl. – ablat. fem. sing.

“pela assiduidade”

audiendi

Gerundivo (audio, 4ª conj.) – gen. neut. sing. (regido por assiduitate)

“de ouvir”

atque

Conjunção copulativa

“e”

tractandi

Gerundivo (tracto, 1ª conj.) – gen. neut. sing.

“de tratar”

memoriae

Substantivo 1ª decl. – dat. fem. sing.

“à memória”

stabiliter

Advérbio (de stabilis)

“estável e” (advérbio)

firmeque

Advérbio (de firmus) + enclítico -que

“firmemente”

mandaret

Verb. mando (1ª conj.) – imperf. subj. at. 3ª sing.

“confiasse”

   

Tradução formal:

E por isso muitas coisas e talvez mais obscuras foram omitidas, porque já aquilo conhecia o qual [o consulente] investigava aquilo que ainda não conhecia, e não queria que sua pressa fosse detida naquelas coisas que antes já assim recebera, de modo que também pela assiduidade de ouvir e de tratar confiasse à memória estável e firmemente.

Versão de Jose Cosgaya Garcia, OSA.:

La razón de pasar por alto muchos pasajes, quizá más oscuros aún, es ésta: quien investigaba el sentido, desconocido para él, de determinados textos ya conocía la interpretación de los otros y no quería demorarse en aquellos que, de tanto oírlos y comentarlos, ya los guardaba sólida y firmemente en su memoria. (San Agustín, 2003)

Comentário morfológico:

  • Praetermissa sunt – perfecto passivo de praetermitto.

  • Noverat – forma de nosco: o perfecto novi tem valor de presente “conheço”; o mais-que-perfeito noverat mantém o valor de anterioridade (“já conhecia”).

  • Qui – pronome relativo cujo antecedente implícito é o consulens da frase anterior (masc. sing.).

  • Teneri volebat – construção de volo com infinitivo passivo: “queria que [sua pressa] fosse detida”.

  • Ut mandaret – conjunção consecutiva com imperfeito do subjuntivo, regida pelo sentido de acceperat (consequência implícita).

  • Memoriae – dativo de fim ou vantagem.

Frase 3

Texto latino:


Nonnulla etiam hic non eodem ordine inveniuntur exposita, quo in Evangelio narrata sunt, quoniam quaedam festinatione dilata, cum tempus daretur, retractabantur et eo loco scribebantur, qui vacuus in ordine iam expositarum rerum subsequebatur.

Análise morfológica:

Palavra

Classe / Flexão

Tradução literal

Nonnulla

Adjetivo/pronome indefinido (nonnullus) – nom. neut. pl.

“Algumas coisas”

etiam

Advérbio

“também”

hic

Advérbio de lugar

“aqui”

non

Advérbio negativo

“não”

eodem

Adjetivo demostrativo (idem, eadem, idem) – ablat. masc. sing.

“pela mesma”

ordine

Substantivo 3ª decl. – ablat. masc. sing.

“ordem”

inveniuntur

Verb. invenio (4ª conj.) – pres. ind. pass. 3ª pl.

“são encontradas”

exposita

Particípio perf. (expono, 3ª conj.) – nom. neut. pl. (pass.)

“expostas”

quo

Pron. relativo – ablat. masc. sing. (referente a ordine)

“pela qual”

in

Preposição (acusativo – direção? Mas in + ablat. = estado) – in Evangelio (ablat.)

“no”

Evangelio

Substantivo 2ª decl. – ablat. neut. sing.

“Evangelho”

narrata

Particípio perf. (narro, 1ª conj.) – nom. neut. pl. (pass.)

“narradas”

sunt

Verb. sum – pres. ind. at. 3ª pl.

“são / foram”

quoniam

Conjunção causal

“pois”

quaedam

Pron. indefinido (quidam, quaedam, quoddam) – nom. neut. pl.

“certas coisas”

festinatione

Substantivo 3ª decl. – ablat. fem. sing.

“pela pressa”

dilata

Particípio perf. (differo, composto) – nom. neut. pl. (concorda com quaedam)

“adiadas”

cum

Conjunção temporal (com subjuntivo)

“quando”

tempus

Substantivo 3ª decl. – nom. neut. sing.

“tempo”

daretur

Verb. do (1ª conj.) – imperf. subj. pass. 3ª sing.

“era dado / fosse dado”

retractabantur

Verb. retracto (1ª conj.) – imperf. ind. pass. 3ª pl.

“eram reconsideradas”

et

Conjunção

“e”

eo

Pron. demonstrativo (is) – ablat. masc. neut. sing. (loco)

“naquele”

loco

Substantivo 2ª decl. – ablat. masc. sing.

“lugar”

scribebantur

Verb. scribo (3ª conj.) – imperf. ind. pass. 3ª pl.

“eram escritas”

qui

Pron. relativo – nom. masc. sing. (refere-se a loco)

“o qual”

vacuus

Adjetivo 1ª/2ª classe – nom. masc. sing.

“vazio”

in

Preposição + ablativo

“em”

ordine

Substantivo – ablat. masc. sing.

“na ordem”

iam

Advérbio

“já”

expositarum

Particípio perf. (expono) – gen. fem. pl. (concorda com rerum)

“das coisas expostas”

rerum

Substantivo 5ª decl. (res) – gen. fem. pl.

“das coisas”

subsequebatur

Verb. subsequor (3ª conj. dep.) – imperf. ind. at. 3ª sing.

“seguia depois / sucedia”

Tradução formal:

Algumas coisas também aqui não pela mesma ordem são encontradas expostas, pela qual no Evangelho foram narradas, pois certas coisas adiadas pela pressa, quando tempo era dado, eram reconsideradas e naquele lugar eram escritas, o qual lugar [estava] vazio na ordem das coisas já expostas, subsequente.

Versão de Jose Cosgaya Garcia, OSA.:

Algunos pasajes no aparecen expuestos en el libro en el mismo orden de narración que en el evangelio. Se debe a que de algunos de ellos, diferida su exposición por la prisa, me ocupaba de nuevo cuando disponía de tiempo, escribiendo el comentario a continuación de lo últimamente expuesto. (San Agustín, 2003)

Comentário morfológico:

  • Inveniuntur exposita – construção perifrástica passiva com particípio perfeito e verbo invenior (semi-depoente neste sentido).

  • Quo – ablativo de qui concordando com ordine, regido por in? Não, quo = “pela qual”, ablativo de meio.

  • Dilata – particípio perfeito de differo, verbo irregular (compor de dis– + fero). Concorda em gênero e número com quaedam (neutro plural).

  • Cum tempus daretur – cum temporal + subjuntivo imperfeito passivo, indicando situação recorrente no passado.

  • Subsequebatur – verbo depoente (forma passiva, sentido ativo: “seguia depois”).

Frase 4

Texto latino:

Quod posteaquam comperi, ne quis forte quaerens aliquid legere in hoc opere, quod eum in Evangelio movisset et ad quaerendum excitasset, taedio perturbati ordinis offenderetur (quando quidem ea quae carptim ut poterant dictabantur in unum collecta et contexta cognovi), feci ut ad ordinem numerorum praescriptis titulis, quod cuique opus esset facile investigaret.

Análise morfológica (em duas partes: oração principal + parêntese):

Palavra

Classe / Flexão

Tradução literal

Quod

Pron. relativo (ou demonstrativo) – acus. neut. sing. (“o que, o qual fato”)

“O que”

posteaquam

Conjunção temporal

“depois que”

comperi

Verb. comperio (4ª conj.) – perf. ind. at. 1ª sing.

“constatei”

ne

Conjunção final negativa (+ subjuntivo)

“para que não”

quis

Pron. indefinido – nom. masc. sing.

“alguém”

forte

Advérbio (= forte, “por acaso”)

“por acaso”

quaerens

Particípio pres. (quaero, 3ª conj.) – nom. masc. sing.

“buscando”

aliquid

Pron. indefinido – acus. neut. sing.

“alguma coisa”

legere

Verb. lego – infinitivo pres. at.

“ler”

in

Preposição + ablativo

“em” / “nesta”

hoc

Demonstr. (hic) – ablat. neut. sing.

“nesta”

opere

Substantivo 3ª decl. – ablat. neut. sing.

“obra”

quod

Pron. relativo – acus. neut. sing. (referente a aliquid)

“aquilo que”

eum

Pron. pessoal (is) – acus. masc. sing. (objeto direto)

“o” (a ele)

in

Preposição + ablativo

“no”

Evangelio

Ablat. neut. sing.

“Evangelho”

movisset

Verb. moveo (2ª conj.) – mais-que-perf. subj. at. 3ª sing.

“tivesse movido”

et

Conjunção

“e”

ad

Preposição + gerúndio (ad quaerendum)

“para”

quaerendum

Gerundivo (acc. neut. sing.) – “buscar”

“buscar”

excitasset

Verb. excito (1ª conj.) – mais-que-perf. subj. at. 3ª sing.

“tivesse despertado”

taedio

Substantivo 3ª decl. – ablat. neut. sing. (“pelo tédio/fastio”)

“pelo tédio”

perturbati

Particípio perf. (perturbo, 1ª conj.) – gen. masc. sing.

“da ordem perturbada”

ordinis

Substantivo 3ª decl. – gen. masc. sing.

“da ordem”

offenderetur

Verb. offendo (3ª conj.) – imperf. subj. pass. 3ª sing. (depoente? sentido passivo mas ativo em português: “se ofendesse”)

“se ofendesse”

(quando quidem

Conjunção causal composta

“pois de fato” / “visto que”

ea

Pron. demonstrativo (is) – acus. neut. pl.

“aquelas coisas”

quae

Pron. relativo – nom. neut. pl. (sujeito de dictabantur)

“que”

carptim

Advérbio de modo

“em fragmentos” / “aos pedaços”

ut

Conjunção comparativa / modal

“como”

poterant

Verb. possum – imperf. ind. at. 3ª pl.

“podiam”

dictabantur

Verb. dicto (1ª conj., freq.) – imperf. ind. pass. 3ª pl.

“eram ditadas”

in unum

Locução adverbial (in + acus. neut. sing. de unus)

“em um só corpo” / “reunidas”

collecta

Particípio perf. (colligo, 3ª conj.) – neut. pl. acus. (conc. com ea)

“recolhidas”

et

Conjunção

“e”

contexta

Particípio perf. (contexo, 3ª conj.) – neut. pl. acus.

“tecidas juntas”

cognovi

Verb. cognosco – perf. ind. at. 1ª sing.

“conheci / constatei”

feci

Verb. facio (3ª conj. -io) – perf. ind. at. 1ª sing.

“fiz”

ut

Conjunção completiva / final (+ subjuntivo)

“que” / “para que”

ad

Preposição + acusativo

“à”

ordinem

Substantivo – acus. masc. sing.

“ordem”

numerorum

Substantivo 2ª decl. – gen. masc. pl.

“dos números”

praescriptis

Particípio perf. (praescribo, 3ª conj.) – ablat. masc. pl. (conc. titulis)

“tendo sido prefixados” / “com [títulos] prefixados”

titulis

Substantivo 2ª decl. – ablat. masc. pl.

“títulos”

quod

Pron. relativo – nom./acus. neut. sing.

“aquilo que”

cuique

Pron. indefinido (quisque) – dat. masc. sing.

“a cada um”

opus

Substantivo (uso impessoal: opus est) – nom. neut. sing.

“necessário” (literal: “obra”)

esset

Verb. sum – imperf. subj. at. 3ª sing. (com opus = “fosse necessário”)

“fosse”

facile

Advérbio

“facilmente”

investigaret

Verb. investigo (1ª conj.) – imperf. subj. at. 3ª sing.

“investigasse”

Tradução formal:

O que depois que constatei, para que não alguém por acaso, buscando ler alguma coisa nesta obra, aquilo que o no Evangelho tivesse movido e para buscar tivesse despertado, pelo tédio da ordem perturbada se ofendesse (visto que aquelas coisas que em fragmentos como podiam eram ditadas, em um só corpo recolhidas e tecidas juntas conheci), fiz que, à ordem dos números com títulos prefixados, aquilo que a cada um fosse necessário facilmente investigasse.

Versão de Jose Cosgaya Garcia, OSA.:

Una vez que me percaté de la anomalía, para evitar que alguien, buscando quizá leer en esta obra algo que le hubiese chocado en el evangelio y hubiese estimulado su afán investigador, se sintiese disgustado por la falta de orden, hice anteponer la numeración de las cuestiones, acompañadas de sus títulos, de modo que cualquiera pudiese consultar sin dificultad lo que necesitase. Todo ello después de advertir que mis comentarios, dictados, según se podía, en unidades separadas, habían sido coleccionados y agrupados en un solo volumen. (San Agustín, 2003)

Comentário morfológico:

  • Quod posteaquam comperi – quod acusativo neutro singular funciona como objeto direto de comperi, referindo-se à situação descrita na frase anterior.

  • Ne… offenderetur – oração final negativa com subjuntivo imperfeito.

  • Quod… movisset et excitasset – oração relativa causal (ou apositiva) com mais-que-perfeito do subjuntivo (irreal no passado? antes potencial).

  • Parêntese: quando quidem + subjuntivo (indicativo? dictabantur é indicativo, cognovi perfeito).

  • Opus esset – construção impessoal opus est + dativo (cuique) + subjuntivo em oração subordinada a ut.

  • Praescriptis titulis – ablativo absoluto (participio perfeito + substantivo).

Conclusão

A adição da análise morfológica sistemática permite ao leitor especializado verificar cada escolha de tradução à luz das categorias gramaticais latinas. A tradução por equivalência formal resultou em um português não idiomático, mas estruturalmente isomórfico ao texto original, servindo como ferramenta de trabalho para filólogos e teólogos.

Referências

AGOSTINHO, Santo. Cuestiones sobre los Evangelios. In: COSGAYA, J.; FUERTES LANERO, M.; DE LUIS, P. (Eds.). Obras completas de San Agustín XVIII: Escritos bíblicos (2°). 2. ed. Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos (BAC), 2003.

Ernout, A., & Meillet, A. (2001). Dictionnaire étymologique de la langue latine (4ª ed.). Paris: Klincksieck.

Lewis, C. T., & Short, C. (1879). A Latin Dictionary. Oxford: Clarendon Press.

Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating. Leiden: E. J. Brill.

Waard, J. de, & Nida, E. A. (1986). From One Language to Another. Nashville: Thomas Nelson.

Augustinus Hipponensis. (1980). Quaestiones Evangeliorum. In Corpus Christianorum Series Latina (Vol. 44B, pp. 3-5). Turnhout: Brepols (ed. A. Mutzenbecher).

1 Docente da Pós-Graduação em Ciências da Religião da Universidade Metodista de São Paulo.

Docente colaborador da Pós-Graduação em Educação da Universidade Metodista de São Paulo.

Professor e fundador da Associação Buddha-Dharma.

Post Views: 17
plugins premium WordPress